Mykotoksyny – nowe gatunki pleśni w Polsce

Mykotoksyny to wtórne metabolity produkowane przez niektóre gatunki grzybów pleśniowych, powszechnie występujące w żywności oraz środowisku. Ekspozycja na te toksyczne związki stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia człowieka, szczególnie w przypadku długotrwałego narażenia na niskie dawki. W niniejszym artykule omówiono objawy ostrego i przewlekłego zatrucia mykotoksynami, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów toksyczności, grup ryzyka oraz problematyki diagnostycznej.

Mykotoksyny są toksycznymi związkami chemicznymi produkowanymi przez pleśnie należące głównie do rodzajów Aspergillus, Fusarium oraz Penicillium. Do najważniejszych grup zalicza się aflatoksyny, ochratoksyny, fumonizyny, trichoteceny i zearalenon. Związki te mogą występować w zbożach, orzechach, nasionach roślin oleistych, warzywach i owocach – zarówno w stanie surowym, jak i przetworzonym [1,2]. Ze względu na swoją chemiczną stabilność nie ulegają one rozkładowi w trakcie gotowania, pieczenia czy fermentacji, co zwiększa ryzyko ich spożycia.

Drogi narażenia i mechanizmy toksyczności

Ekspozycja na mykotoksyny może zachodzić trzema głównymi drogami: pokarmową, wziewną oraz przez kontakt skórny. Po wchłonięciu związki te mogą uszkadzać błony komórkowe, zaburzać syntezę białek, generować stres oksydacyjny, uszkadzać DNA, a także wpływać na metabolizm hormonalny i immunologiczny [3]. Szczególnie niebezpieczne są aflatoksyny, klasyfikowane przez IARC jako substancje rakotwórcze grupy 1 [4].

Objawy kliniczne zatrucia mykotoksynami

1. Objawy ostre

Ostre zatrucia występują rzadko i są zwykle związane ze spożyciem wysoce skażonej żywności. Objawy pojawiają się szybko (kilka godzin – 2 dni) i obejmują:

• Silne bóle brzucha,

• Nudności, wymioty, biegunka,

• Odwodnienie, hipowolemia,

• Zaburzenia świadomości (w skrajnych przypadkach),

• Ostra niewydolność wątroby lub nerek [5].

Udokumentowanym przypadkiem masowego zatrucia była epidemia aflatoksykozy w Kenii w 2004 roku, gdzie odnotowano ponad 100 zgonów [6].

2. Objawy przewlekłe

Zdecydowanie częstsze są zatrucia przewlekłe, wynikające z długoterminowego spożycia małych ilości mykotoksyn. Objawy są niespecyficzne, co znacznie utrudnia diagnostykę:

• Hepatotoksyczność: przewlekłe zapalenie wątroby, stłuszczenie, marskość, zwiększone ryzyko raka wątrobowokomórkowego (szczególnie przy ekspozycji na aflatoksyny i współistniejącym zakażeniu HBV) [7].

• Nefrotoksyczność: upośledzenie funkcji nerek, zespół Fanconiego, zmniejszenie filtracji kłębuszkowej (często obserwowane przy ekspozycji na ochratoksynę A) [8].

• Immunotoksyczność: obniżenie odporności, zwiększona podatność na infekcje, reakcje autoimmunologiczne [9].

• Neurotoksyczność: bóle głowy, zaburzenia snu, przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją i pamięcią (donoszone przy ekspozycji na trichoteceny i ochratoksynę) [10].

• Działanie endokrynne i teratogenne: zaburzenia hormonalne, niepłodność, poronienia i wady rozwojowe płodu (głównie zearalenon) [11].

3. Objawy alergiczne i wziewne

U osób narażonych na kontakt z zarodnikami pleśni w powietrzu (np. w zatęchłych budynkach, magazynach zbożowych) mogą występować objawy typu:

• Katar alergiczny, zapalenie spojówek,

• Przewlekły kaszel, duszność,

• Nasilenie astmy oskrzelowej,

• Reakcje skórne (świąd, wysypki, pokrzywka) [12].

Zespół chorego budynku (Sick Building Syndrome) może być częściowo związany z obecnością mykotoksyn lotnych (volatile organic compounds, VOCs) produkowanych przez pleśnie w środowisku zamkniętym.

Grupy ryzyka

Na szczególne ryzyko zatrucia narażone są:

• Dzieci (niższa masa ciała, niedojrzały metabolizm),

• Osoby starsze,

• Kobiety w ciąży,

• Osoby z chorobami wątroby i nerek,

• Pracownicy rolnictwa, przemysłu spożywczego i magazynowego [13].

---

Diagnostyka i leczenie

Rozpoznanie zatrucia mykotoksynami jest trudne ze względu na brak swoistych objawów. Możliwe metody diagnostyczne to:

• Testy ELISA i HPLC wykrywające mykotoksyny w moczu, krwi lub surowicy,

• Analiza próbek żywności lub paszy,

• Biopsje narządowe w skrajnych przypadkach.

Leczenie opiera się głównie na usuwaniu źródła toksyny (dieta), wsparciu narządowym oraz stosowaniu adsorbentów jelitowych (np. węgiel aktywowany, glinokrzemiany) [14]. Brakuje swoistych antidotów.

---

Podsumowanie

Mykotoksyny stanowią istotne zagrożenie zdrowotne, zwłaszcza w kontekście przewlekłego narażenia. Ich działanie jest wielonarządowe i często trudne do uchwycenia diagnostycznie. Wzrost globalnego importu żywności oraz zmiany klimatyczne sprzyjają pojawianiu się nowych, toksycznych szczepów pleśni również w Europie Środkowej. W związku z tym konieczna jest wzmożona kontrola żywności, edukacja konsumentów i rozwój metod detekcji toksyn w środowisku i organizmie człowieka.

---

Bibliografia

1. Pitt J.I., Miller J.D. (2017). Mycotoxins in Food. Springer.

2. Wu F. (2006). Mycotoxin risk assessment for the purpose of setting international regulatory standards. Environmental Science & Technology, 40(4), 1346–1351.

3. Bennett J.W., Klich M. (2003). Mycotoxins. Clinical Microbiology Reviews, 16(3), 497–516.

4. IARC Monographs, Vol. 100F (2012). Aflatoxins. International Agency for Research on Cancer.

5. Wild C.P., Gong Y.Y. (2010). Mycotoxins and human disease: a largely ignored global health issue. Carcinogenesis, 31(1), 71–82.

6. Lewis L. et al. (2005). Aflatoxin contamination of commercial maize products during an outbreak of acute aflatoxicosis in Eastern and Central Kenya. Environmental Health Perspectives, 113(12), 1763–1767.

7. Liu Y., Wu F. (2010). Global burden of aflatoxin-induced hepatocellular carcinoma: a risk assessment. Environmental Health Perspectives, 118(6), 818–824.

8. Pfohl-Leszkowicz A., Manderville R.A. (2007). Ochratoxin A: an overview on toxicity and carcinogenicity in animals and humans. Molecular Nutrition & Food Research, 51(1), 61–99.

9. Turner P.C. et al. (2003). The role of biomarkers in evaluating human health risk from exposure to mycotoxins. Mutation Research, 544(2-3), 145–158.

10. Kilic T. et al. (2021). Neurotoxic effects of aflatoxin B1: A review. Toxin Reviews, 40(3), 318–327.

11. EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain (2011). Scientific Opinion on the risks for public health related to the presence of zearalenone in food. EFSA Journal, 9(6), 2197.

12. Straus D.C. (2011). Molds, mycotoxins, and sick building syndrome. Toxicology and Industrial Health, 27(4), 249–252.

13. Eskola M. et al. (2019). Worldwide contamination of food-crops with mycotoxins: validity of the widely cited 'FAO estimate’ of 25%. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 60(16), 2773–2789.

14. Grenier B., Applegate T.J. (2013). Modulation of intestinal functions following mycotoxin ingestion: Meta-analysis of published experiments in animals. Toxins, 5(2), 396–430.